Şah İsmayıl Xətai

Azerbaycanın görkemli şairlerinden ve eyni zamanda serkerde sonralar ise Azerbaycan Sefevi dövletinin başçısı olan Şah İsmayıl Xetai 1487-ci ilde Cenubi Azerbaycanın Erdebil şeherinde anadan olmuşdur.
Şairin adı İsmayıl texellüsü ise Xetaidir.O eyni zamanda Azerbaycan edebiyyatında öz doğma ana dilinde şer yazan şairlerden biri olmuşdur . Onun babası Şeyx Sefieddin İshaq (1252 - 1335) Sefeviyye teriqetinin başçısı olmuşdur.İsmayılın atası Şeyx Heyder (1460 - 1488) hem nüfuzlu bir teriqet şeyxi , hem de igid bir serkerde idi .Şah İsmayıl Xetainin anası Alemşah beyim ise Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Hesenin qızı idi. Sefevilerin get-gede artan nüfuzundan qorxan Sultan Yaqub Şeyx Heyderi Xeyanet yolu ile öldurtdürür ,İsmayılı ise 2 qardaşı ile birlikde hebs etdirir.Az sonra Gilan hakimi Hesen xan İsmayılı ve qardaşlarını gizlice öz sarayına aparır , İsmayıl burada Hüseyn bey Şamlının (yeni Lele) himayesi altında qorxamaz bir igid ve istedadlı şair kimi yetişir .İsmayıl 1499-cu ilde kiçik bir deste ile birlikde Erdebile yürüş edir .Yolda İsmayılın destesine bir çox türk tayfalarından olan terefdarları da ona qoşulur . Belelikle İsmayıl böyük bir qoşun toplayaraq Erdebile daxil olub özünü şah elan edir . 13 yaşlı Şah İsmayıl Xetai belelikle Sefeviler dövletinin 23 il başçısı olur .Hakimiyyetinin ilk illerinde o bir sıra herbi uğurlar qazanır ve dövletin serhedlerini genişlendirir .Lakin Şah İsmayıl Xetai 1514 -cü ilde baş veren qanlı Çaldıran döyüşünde iki qardaş dövletin döyüşün de Osmanlı hökmdarı Sultan Selimin qelebesi ile başa çatdı. Beraber seviyyede geden bu döyüşde osmanlıların toplarının olması onların üstünlüyünü artırmışdı.Bu döyüşde meğlub olan Sefeviler çoxlu itki verdiler ve sefevilerin en nüfuzlu serkerdeleri bu döyüşde helak oldu . YARADICILIĞI:Şah İsmayıl Xetai ana dilinde hem lirik şerler , hem de epik eserler -"Nesihetname" ve "Dehname" poemalarını yazmışdır . Edebiyyatımızda ilk defe olaraq ,divanına eruz vezninde şerlerle yanaşı , heca vezninde şerler de daxil etmiş senetkar Xetaidir.Şairin klassik üslubda eruz vezninde yazdığı şerleri qezel , qeside , mürebbe , tuyuğ ve rübai janrlarındadır.Şair aşıq şeri üslubunda-heca vezninde ise qoşma,geraylı ve bayatı janrlarında şerler yazmışdır.

Şah İsmayıl Xetai 1524 - cü ilde Erdebilde vefat etmişdir.